Kritieke Massa in Netwerken deel 1: Theorie

1.1 Visie: Kritieke Massa

Sociale organisaties kunnen samen kritieke massa bereiken en uitgroeien tot een krachtige sociale beweging.

‘De huidige organisatorische en maatschappelijke uitdagingen zijn te groot om door heldhaftige leiders alleen te worden aangepakt. Een meer eigentijdse begrip van leiderschap als een gedeeld proces is nodig. Collectief leiderschap ontstaat wanneer de gemobiliseerde massa exponentiële resultaten door hun verbondenheid weet te bereiken. Als leiders, organisaties, samenwerkingsverbanden, cross-sector allianties, NGO’s, maatschappelijke organisaties en basisbewegingen hun potentieel willen benutten, dan moeten ze de macht van informele netwerken begrijpen’ (Center for Creative Leadership, 2014).

Kritieke massa is het explosief aantrekken van nieuwe aanhangers rondom een ​​bestaande coalitie van organisaties. De bijbehorende openheid en het groot aantal deelnemers kan transformeren in een explosieve beweging die belangrijke resultaten oplevert. Afbeelding 1 toont een exponentiele (‘power-law’) groei die vaak voorkomt in sociale systemen waar veel mensen samen hun ongenoegen willen uiten over vele problemen (Shirky, C. 2003). Uiteraard is succes geen garantie, zonder enige vorm van leiderschap zal chaos ontstaan met eventuele verregaande nadelen zoals geweld (wat we in vele revoluties zien).

Afbeelding 1: het bereiken van kritieke massa (Theory of Disruptive Innovation, C. Christensen, 2006)

kritieke massa

1.2 Identiteit en verzet

‘Geef mensen een gemeenschappelijke vijand, en je geeft ze een gemeenschappelijke identiteit. Beroof hen van een vijand en je zal hen beroven van de crux, waardoor ze weten wie ze zijn’ (Allison, J., 2010). Porta en Diana (2006) verklaren dit fenomeen als ‘een positieve groepsidentiteit versus een actief verzet tegen buitenstaanders’. Castells (2009) beschrijft dit in het algemeen als ‘weerstand identiteiten’, bijvoorbeeld tegen het falen van de democratie of het sociale contract tussen kapitaal en arbeid. Beide concepten verloren hun relatie met de waarden en het leven van mensen. ‘Dit leidt vaak tot een verzetsidentiteit van mensen die ‘hun gemeenten bouwen rond de traditionele waarden van God, natie, de familie en zorgen voor de behuizingen van hun kampementen met etnische emblemen en territoriale verdediging’.


Een groot probleem is dat de verschillende groepen die stand nemen tegenover bijvoorbeeld de overheid of de private sector een grote verscheidenheid kennen. Deze groepen hebben vaak verschillende identiteiten onderling en ook tegenover elkaar. ‘Door de sterke emotionele en affectieve componenten, evenals de controversiële en geconstrueerde, is het moeilijk om identiteit te associëren met
één strategische type gedrag. Identiteit ontwikkelt zich en wordt opnieuw onderhandeld via verschillende processen. Deze omvatten conflicten tussen auto- en hetero-definities van de werkelijkheid; verschillende vormen van symbolische productie, collectieve praktijken en rituelen’ (Porta en Diani, 2006). Dus één kader maken voor een sociale beweging is moeilijk.


Het inkaderen van verschillende identiteiten in een beweging is afhankelijk van het vertrouwen tussen de voornaamste deelnemende partijen. Dit is nodig voor communicatie, interactie, support en het creëren van nieuwe kansen (Porta en Diani, 2006). Als een sociale beweging groeit kan zij nieuwe groepen aantrekken door de schaalvoordelen die zij biedt, wat voor buitenstaanders aantrekkelijker is dan niet deelnemen. Het belangrijkste is het bewaken van de basis waarden en codes en tegelijkertijd open te staan voor nieuwe projecten met complementaire waarden en codes (Castells, 2009).

‘De milieukosten van het huidige systeem zijn al een geruime tijd duidelijk. Nu worden de sociale gevolgen ook steeds duidelijker. De kloof tussen arm en rijk is geëscaleerd naar obscene omvang: de meeste mensen zien hun inkomens dalen en moeten meer uren werken om hun basisbehoeften te dekken. Overheden – velen van hen te arm om aan hun verplichtingen te voldoen – spelen tegenwoordig vooral in op de wensen van de internationale geldschieters in plaats van hun eigen burgers. Mensen beginnen te begrijpen dat er iets fundamenteel mis is en dat kleine oplossingen niet het antwoord is op het huidige systeem. Een kritieke massa is klaar voor fundamentele verandering: wat ze nodig hebben is een duidelijke uitleg over de oorzaak van de crisis en oplossingen die zinvol zijn. ‘Big picture activisme’ is nodig om die kritische massa te creëren. Dit houdt in dat bewustmaking meer is dan alleen theoretische analyse: elke dag kunnen we wijzen naar nieuwe inspirerende voorbeelden van lokale projecten. We kunnen laten zien dat overal mensen andersoortige verbindingen bouwen naar anderen en de natuur, met onmiddellijke spirituele, psychologische en praktische voordelen’ (Helena Norberg-Hodge, H., 2016).

1.3 Missie: Begrip Netwerk Spiraal

Het is van belang te onderkennen dat het verloop van een sociale beweging er in de tijd eruit ziet als een (netwerkvormige) spiraal. Het begint met een gezamenlijke thematische focus door een kleine kern van organisaties, die zich uitbreidt tot een steeds grotere coalitie en als dit leidt tot kritieke massa volgt de open fase van aansluiting van talloze organisaties en participanten. Dan spreken we van een sociale beweging. Ruhri en Katzmair (2007) noemen dit de drie belangrijkste netwerk fases: focus, massa en openheid. In het algemeen zijn zo hoog mogelijke niveaus van focus, massa en openheid gunstig voor het behalen van resultaat (Rulke and Galaskiewicz, 2000).

De spiraal is niet zomaar een vorm, maar een zeer bepalende fractal die we overal tegenkomen in het leven (zie Afbeelding 2). Complexity theorie leert ons dat groepsvorming een gevolg is van ‘emergence’: het spontaan ontstaan van structuren uit kleinere entiteiten die zich aanpassen aan de omgeving. Een aanvullende bevinding is dat door feedback en groei deze groeperingen/ netwerken zich in de tijd vaak als een spiraal vormen (Lissack, M, 2002).

Afbeelding 2: Spiralen in de natuur : themicrogardener.com

kritieke massa in de natuur

Als er genoeg mensen zich groeperen rond een doel kan kritieke massa ontstaan (Scott E., 2009). Kritieke massa in groeperingen ontstaat meestal door een stabiele kern, een gedeelde visie en het tegelijkertijd openstaan ​​voor nieuwe leden en invloeden (zie afbeelding 3). Elke nieuwe invloed kan de aanleiding zijn voor plotselinge exponentiële groei: bijv. nieuwe organisaties met een frisse blik, verandering in participanten of een veranderde context (bijvoorbeeld onderdrukking). Met name het laatste, plotseling vermeende onrecht, leidt vaak tot kritieke massa.

Afbeelding 3: (slideshare.net/MariusBlanke/clipboards/teal-stuff)

kritieke massa in society

Ga naar deel2: praktijk en rollen